Συμπληρώματα διατροφής: τι πρέπει πραγματικά να γνωρίζουμε πριν τα πάρουμε

Βιταμίνες, «φυσικά» σκευάσματα, τεστοστερόνη, προϊόντα για την εμμηνόπαυση και πεπτίδια. Η αγορά μεγαλώνει συνεχώς, αλλά η ασφάλεια δεν είναι πάντα δεδομένη.

Τα συμπληρώματα διατροφής έχουν γίνει πλέον μέρος της καθημερινότητας εκατομμυρίων ανθρώπων.

Βιταμίνες, προϊόντα για αδυνάτισμα, αύξηση μυϊκής μάζας, σεξουαλική ενίσχυση, «αποτοξίνωση», εμμηνόπαυση, αντιγήρανση και πολλές άλλες υποσχέσεις βρίσκονται παντού: στα φαρμακεία, στο διαδίκτυο και κυρίως στα social media.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι όλα τα συμπληρώματα είναι άχρηστα ή επικίνδυνα.

Το πρόβλημα είναι ότι συχνά αντιμετωπίζονται σαν να είναι όλα ακίνδυνα επειδή χαρακτηρίζονται «φυσικά».

Μια σειρά πρόσφατων επιστημονικών δημοσιεύσεων αναδεικνύει πέντε σημαντικά ζητήματα.

1. Πολλά συμπληρώματα, λίγος έλεγχος

Το Αμερικανικό Κολέγιο Παθολόγων επισημαίνει την ανάγκη για αυστηρότερο έλεγχο των συμπληρωμάτων διατροφής.

Στις ΗΠΑ, περίπου 6 στους 10 ενήλικες είχαν πάρει τουλάχιστον ένα συμπλήρωμα τον προηγούμενο μήνα, ενώ περίπου 1 στους 7 χρησιμοποιούσε τέσσερα ή περισσότερα διαφορετικά σκευάσματα.

Το πιο ανησυχητικό είναι ότι μόνο σε περίπου 1 στις 4 περιπτώσεις υπήρχε ιατρική σύσταση. Πάνω από τους μισούς καταναλωτές αναζητούσαν πληροφορίες κυρίως στο διαδίκτυο.

Και εδώ μπαίνει ένας σημαντικός παράγοντας: οι influencers.

Η αγορά του influencer marketing στις ΗΠΑ έφτασε το 2024 περίπου τα 24 δισεκατομμύρια δολάρια, από μόλις 1,7 δισεκατομμύρια το 2016.

Ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της αγοράς αφορά προϊόντα υγείας και συμπληρώματα.

Το μήνυμα που συχνά περνάει είναι απλό και ιδιαίτερα ελκυστικό:

«Είναι φυσικό, άρα είναι ασφαλές. Και όσο περισσότερο παίρνεις, τόσο καλύτερα.»

Αυτό όμως δεν ισχύει.

Τα συμπληρώματα για αύξηση μυϊκής μάζας ή απώλεια βάρους φαίνεται να συνδέονται με περίπου τριπλάσιο κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών σε σχέση με τα απλά συμπληρώματα βιταμινών.

Αυξημένος είναι επίσης ο κίνδυνος με προϊόντα σεξουαλικής ενίσχυσης και με τα λεγόμενα προϊόντα «καθαρισμού του εντέρου».

Γι’ αυτό και τίθεται πλέον το ερώτημα αν ορισμένα συμπληρώματα θα έπρεπε να περνούν από πολύ αυστηρότερο έλεγχο πριν κυκλοφορήσουν.

2. Τεστοστερόνη: δεν είναι ένα απλό «αντιγηραντικό»

Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί μια τεράστια αγορά γύρω από την αποκαλούμενη «ανδρόπαυση», με ιδιαίτερη έμφαση στην τεστοστερόνη.

Η χρήση σκευασμάτων τεστοστερόνης στις ΗΠΑ έχει αυξηθεί εντυπωσιακά. Σε μεγαλύτερες ηλικίες έχει υπερτριπλασιαστεί, ενώ στους άνδρες ηλικίας 18–45 ετών έχει περίπου τετραπλασιαστεί μέσα σε μία δεκαετία.

Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο έντονη μετά από μία μελέτη (TRAVERSE), η οποία δεν έδειξε αύξηση του συνολικού καρδιαγγειακού κινδύνου στον πληθυσμό που μελετήθηκε.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η τεστοστερόνη είναι ακίνδυνη για όλους.

Στη συγκεκριμένη μελέτη παρατηρήθηκαν αυξημένες συχνότητες ορισμένων προβλημάτων, μεταξύ άλλων κολπικής μαρμαρυγής, θρομβώσεων και πνευμονικής εμβολής. Επιπλέον, δεν συμμετείχαν άτομα με αυξημένη προδιάθεση για καρκίνο του προστάτη, επομένως δεν μπορούμε να θεωρήσουμε ότι τα αποτελέσματα ισχύουν για κάθε άνδρα.

Τι έχουν δείξει οι μελέτες σε μεγαλύτερους άνδρες;

Η τεστοστερόνη μπορεί να προσφέρει ορισμένα οφέλη, όπως βελτίωση της διάθεσης, μικρή βελτίωση στην ικανότητα βάδισης και βελτίωση της σεξουαλικής λειτουργίας.

Δεν έχει όμως αποδειχθεί ότι αποτελεί γενικό «φάρμακο νεότητας» ή ότι βελτιώνει συνολικά τη σωματική και πνευματική κατάσταση.

Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο σημαντικό:

Άλλο η θεραπεία ενός άνδρα με πραγματικά χαμηλή τεστοστερόνη και άλλο η προσπάθεια να αυξήσει κάποιος τεχνητά την τεστοστερόνη του σε πολύ υψηλά επίπεδα.

Η δεύτερη πρακτική, που προωθείται αρκετές φορές στα social media από ανθρώπους χωρίς επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση, είναι εντελώς διαφορετική υπόθεση και μπορεί να έχει σημαντικούς κινδύνους.

3. Εμμηνόπαυση: μεγάλη αγορά, αλλά χρειάζεται εξατομίκευση

Ακόμη μεγαλύτερη είναι η αγορά γύρω από την αντιμετώπιση της εμμηνόπαυσης.

Ορμόνες, φάρμακα, συμπληρώματα και «φυσικά» προϊόντα διαφημίζονται ως λύσεις για εξάψεις, αϋπνία, αλλαγές στη διάθεση, σεξουαλική δυσλειτουργία και άλλα συμπτώματα.

Εδώ όμως χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.

Η εμμηνόπαυση δεν είναι ίδια για όλες τις γυναίκες και η αντιμετώπισή της χρειάζεται εξατομίκευση.

Υπάρχει μάλιστα αυξανόμενο ενδιαφέρον και για τη χρήση τεστοστερόνης από γυναίκες στην περιεμμηνόπαυση. Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, δεν πρέπει να δημιουργείται η εντύπωση ότι μία ορμόνη μπορεί να αποτελέσει λύση για κάθε πρόβλημα.

Παράλληλα, ορισμένα «φυσικά» προϊόντα που διαφημίζονται έντονα έχουν κατηγορηθεί για παραπλανητική διαφήμιση.

Υπάρχουν βέβαια και νεότερα φάρμακα με πραγματικά επιστημονικά δεδομένα. Για παράδειγμα, το fezolinetant (VEOSA) αποτελεί μια μη ορμονική επιλογή για ορισμένα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, αλλά έχει συσχετιστεί με σπάνιο, αλλά υπαρκτό, κίνδυνο σοβαρής ηπατικής βλάβης.

Αυτό μας θυμίζει κάτι πολύ σημαντικό:

Το «νεότερο» ή το «φυσικό» δεν σημαίνει αυτομάτως και «ασφαλές».

4. Τα πεπτίδια: η νέα μόδα της «αντιγήρανσης»

Στο διαδίκτυο παρουσιάζονται ως ουσίες που μπορούν να βοηθήσουν στην αποκατάσταση τραυματισμών, στη μείωση της φλεγμονής, στην αύξηση της απόδοσης, στην προστασία του εγκεφάλου ή ακόμη και στην «αντιγήρανση».

Το πρόβλημα είναι ότι η δημοτικότητά τους έχει αυξηθεί πολύ περισσότερο από την επιστημονική τεκμηρίωση της ασφάλειας και της αποτελεσματικότητάς τους.

Ορισμένα πωλούνται παράνομα μέσω διαδικτύου, συχνά από χώρες όπως η Κίνα, και οι καταναλωτές πολλές φορές δεν γνωρίζουν καν με βεβαιότητα τι ακριβώς περιέχει το προϊόν που αγοράζουν.

Το επιχείρημα ότι «αφού ο κόσμος τα αγοράζει, ας τα κάνουμε νόμιμα για να ελέγχονται» ακούγεται λογικό εκ πρώτης όψεως.

Όμως υπάρχει μια βασική προϋπόθεση:

Να προηγείται η απόδειξη ότι μια ουσία είναι αποτελεσματική και ασφαλής και όχι να ακολουθεί τη δημοτικότητά της.

Ιδιαίτερα αν ένα προϊόν δεν απαιτεί αυστηρή καταγραφή και αναφορά ανεπιθύμητων ενεργειών, υπάρχει κίνδυνος η νομιμοποίηση να μετατραπεί απλώς σε μια πολύ μεγαλύτερη αγορά.

5. Απαγορευμένες ουσίες συνεχίζουν να πωλούνται στο διαδίκτυο

Ίσως το πιο ανησυχητικό παράδειγμα είναι η σιβουτραμίνη (Reductil).

Πρόκειται για ουσία που χρησιμοποιήθηκε στο παρελθόν για την απώλεια βάρους, αλλά αποσύρθηκε προ 15ετίας λόγω αυξημένου καρδιαγγειακού κινδύνου.

Κι όμως, χρόνια μετά την απαγόρευσή της, εξακολουθεί να εντοπίζεται σε προϊόντα αδυνατίσματος που πωλούνται μέσω διαδικτύου.

Ο ΕΟΦ συνεχίζει να εκδίδει προειδοποιήσεις για τέτοια προϊόντα. Μάλιστα, σχετικές προειδοποιήσεις υπήρξαν και το 2025.

Αυτό δείχνει πόσο δύσκολο είναι να ελεγχθεί η διαδικτυακή αγορά.

Ένα προϊόν μπορεί να παρουσιάζεται ως «100% φυσικό», «φυτικό» ή «χωρίς παρενέργειες», ενώ στην πραγματικότητα να περιέχει φαρμακολογικά δραστικές ή ακόμη και απαγορευμένες ουσίες.

Το μεγάλο πρόβλημα με τη λέξη «φυσικό»

Η λέξη «φυσικό» έχει αποκτήσει σχεδόν μαγικές ιδιότητες.

Όμως φυσικό δεν σημαίνει ακίνδυνο.

Η καφεΐνη είναι φυσική.

Η νικοτίνη είναι φυσική.

Πολλά δηλητήρια είναι φυσικά.

Από την άλλη πλευρά, δεν σημαίνει ότι όλα τα συμπληρώματα είναι άχρηστα. Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες ένα συμπλήρωμα έχει σαφή, επιστημονικά τεκμηριωμένο όφελος και μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ασφάλεια.

Πριν πάρουμε ένα συμπλήρωμα, καλό είναι να αναρωτηθούμε:

Γιατί το χρειάζομαι;
Υπάρχουν πραγματικά στοιχεία ότι λειτουργεί;
Μπορεί να αλληλεπιδράσει με κάποιο φάρμακο που παίρνω;
Ποια είναι η σωστή δόση;
Ποιος το έχει ελέγξει;
Και κυρίως: ποιος μου το πρότεινε και γιατί;

Γιατί στην εποχή των influencers, των «θαυματουργών» προϊόντων και των εύκολων υποσχέσεων, η μεγαλύτερη προστασία του καταναλωτή παραμένει η σωστή ενημέρωση και η συμβουλή ενός επαγγελματία υγείας.

Μην ξεχνάμε εξάλλου ότι η ισορροπημένη διατροφή προσφέρει στον ανθρώπινο οργανισμό όλα τα απαραίτητα συστατικά που χρειάζεται για την σωστή λειτουργία του.